Μνήμες

από τη μαθητική παράσταση «Εκάβη» του Ευριπίδη

τον Ιούλιο του 1967

Αφιέρωμα στον Ντίνο Τόλιο
(30 χρόνια από το θάνατο του)

Γράφει ο Κώστας Δόρτσιος

Γενικά

Έχουν περάσει από τότε πολλά χρόνια και οι μνήμες μου παραμένουν ανεξίτηλες και όμορφα τριγυρνάνε τα βράδια πριν με πάρει ο ύπνος, τότε που ως μαθητής βίωσα το σπουδαίο δρώμενο που ξεδιπλώθηκε εκεί στην ορχήστρα και στη σκηνή του υπαίθριου θεάτρου μας, στο Καστράκι στις 5 Ιουλίου του 1967! Εκεί όπου είχαν γεμίσει οι κερκίδες από κόσμο της πόλης μας  που στήριζε με πάθος αυτό που τα Γυμνάσια και Λύκεια της πόλης μας προσπαθούσαν από το 1960 και δώθε να ανεβάσουν στο τέλος της σχολικής χρονιάς μια αρχαία τραγωδία, ως ένα πνευματικό αλλά και παιδαγωγικό αγαθό στην ευρύτερη κοινωνία.

Εκείνη τη χρονιά ήμουνα μαθητής της Τρίτης Τάξης του Λυκείου Αρρένων της πόλης μας και ανεβάσαμε την Εκάβη του Ευριπίδη. Αξίζει, πριν απ’ όλα, να αναφερθώ με λίγα λόγια για την κατάσταση της παιδείας μας η οποία προφανώς είναι αποτέλεσμα της οικονομικής και πολιτικής κατάστασης του τόπου. Θυμάμαι ήμουνα μαθητής της τρίτης Γυμνασίου όταν έγιναν οι δυο αλλεπάλληλες κοινοβουλευτικές αναμετρήσεις στη χώρα μας, η μια το Νοέμβριο του 1963 και η άλλη το Φεβρουάριο του 1964. Νικητής τότε θυμάμαι ήταν η Ένωση Κέντρου η οποία πραγματοποίησε τη σπουδαία εκπαιδευτική μεταρρύθμιση καθιερώνοντας τη δωρεάν παιδεία και στο γλωσσικό ζήτημα τη Δημοτική Γλώσσα. Εκείνη την εποχή έγινε και η υποχρεωτική εννεαετής παιδεία με αποτέλεσμα να προκύψουν στην πόλη μας τα δυο Λύκεια, το Λύκειο Αρρένων Γρεβενών και το Λύκειο Θηλέων Γρεβενών καθώς και τα αντίστοιχα Γυμνάσια.

Στις θεατρικές αυτές παραστάσεις συμμετείχαν αγόρια και κορίτσια από τα τέσσερα σχολεία, όμως το κύριο βάρος των διαλόγων το επωμίζονταν οι μαθητές και οι μαθήτριες της Δευτέρας Λυκείου ή παλαιότερα της Πέμπτης τάξης του Γυμνασίου. Στο ρόλο των χορικών συμμετείχαν μαθήτριες φυσικά από το Γυμνάσιο και Λύκειο Θηλέων. Αυτό γίνονταν γιατί η απασχόληση των μαθητών στους διαλόγους ήταν επίπονη και φυσικά οι μαθητές της τελευταίας τάξης είχαν μπροστά τους τις εισαγωγικές εξετάσεις που για την εποχή εκείνη ήταν από τις πλέον δύσκολες!

Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι όλη η δουλειά της παρουσίασης ήταν επίπονη και χρονοβόρα για τα δεδομένα της εποχής εκείνης και στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθώ στην εθελοντική προσφορά του φιλόλογου καθηγητή του Λυκείου Αρρένων Κωνσταντίνου Τόλιου [1] καθώς και του φιλόλογου καθηγητή του Λυκείου Θηλέων Φανουρίου Βώρου [2]. Βέβαια το κύριο βάρος της δουλειάς το επωμίζονταν ο Κωνσταντίνος Τόλιος, που ως γνωστόν ήταν συντοπίτης μας και ο οποίος για αρκετά χρόνια είχε την ευθύνη αυτού του δρώμενου, ενώ ο Φανούριος Βώρος κατάγονταν από την Κεφαλονιά ο οποίος για μερικά χρόνια υπηρέτησε στα Γρεβενά. Βεβαίως την όλη ευθύνη των παραστάσεων αυτών την είχαν οι Διευθύνσεις των δύο Σχολείων και αργότερα τεσσάρων (Γυμνασίων Θηλέων και Αρρένων και Λυκείων Αρρένων και Θηλέων).

Όπως ανάφερα και πριν εκείνη τη χρονιά δηλαδή το σχολικό έτος 1966-67 ήμουνα μαθητής στην τελευταία τάξη του Λυκείου. Ήταν μια μέρα του Δεκεμβρίου που με κάλεσαν από την αίθουσα να πάω στα γραφεία των καθηγητών όπου με ζητούσε ο Τόλιος. Παραξενεύτηκα γιατί οι σχέσεις μας με τους καθηγητές εκείνη την εποχή ήταν μηδαμινές. Μόνο την ώρα του μαθήματος μιλούσαμε και μάλιστα για θέματα του μαθήματος. Ιδιαίτερα εγώ που ήμουνα ένας μαθητής του Οικοτροφείου ήμουνα πιο κλεισμένος στον κόσμο μου. Έτσι τη μέρα εκείνη καθώς κατέβαινα τα σκαλιά για να κατευθυνθώ στα γραφεία των καθηγητών ήμουνα συλλογισμένος και γεμάτος απορία. Όταν μπήκα στα γραφεία δεν ήταν όλοι οι καθηγητές μέσα παρά μόνο ο Τόλιος και κάνα δυο άλλοι. Μόλις με είδε ο  Τόλιος με φώναξε με πολύ φιλική διάθεση και μου πρότεινε να καθίσω δίπλα του. Σε λίγο μου έδωσε ένα τυχαίο κείμενο να το διαβάσω. Το διάβασα και τότε μου είπε:

-Καλή φωνή έχεις! Θέλω να συμμετάσχεις στη θεατρική παράσταση που

θα παρουσιάσουμε τον Ιούνιο! Είσαι καλός μαθητής και δεν θα χάσεις και πολύ χρόνο με την υποχρέωση αυτή. Τι λες;

Εγώ σκεφτόμουνα. Δεν ήξερα τι να του απαντήσω. Σκεφτόμουνα τα διαβάσματά μου από τη μια μεριά αλλά και την πρόταση του καθηγητή μου η οποία ήταν για μένα πρωτόγνωρη. Έτσι του είπα:

-Κύριε καθηγητά εγώ δεν έχω τέτοια εμπειρία και δεν ξέρω αν θα τα καταφέρω! Εξάλλου γιατί προτείνετε εμένα αφού ξέρετε ότι η τάξη μου πέρυσι ανέβασε τη Μήδεια του Ευριπίδη;

-Θα τα καταφέρεις Κώστα! Μη διστάζεις, θα το δεις.

Συμφώνησα να συμμετάσχω, γιατί ο λόγος του ήταν πειστικός, και από τότε, πριν ακόμα από τα Χριστούγεννα άρχισε η όλη δουλειά σιγά-σιγά. Το θεατρικό έργο που αναλάβαμε εκείνη τη χρονιά ήταν η Εκάβη του Ευριπίδη [3]. Αρχίσαμε σιγά – σιγά ο καθένας μας μόνος με τον Τόλιο να μαθαίνουμε τους διαλόγους και αργότερα γίναμε ομάδα και δουλεύαμε κάποια απογεύματα σε κάποια αίθουσα του σχολείου μας. Θυμάμαι ακόμα τα παιδιά εκείνα που ήταν όλοι τους, όπως ανάφερα, μαθητές της Β’ Λυκείου αγόρια και κορίτσια. Ήταν οι μαθητές των διαλόγων. Θυμάμαι την Χαρούλα Καρτσιούνη, το Δημήτριο Μίμη, το Δημήτρη το Λιάκο, το Βύρωνα τον Μπόγκια και την Αλεξάνδρα την Παπανικολάου [4]. Εκεί στην ομάδα αυτή αναπτύχθηκαν όμορφες παιδικές σχέσεις από παιδιά που το σύστημα τα ήθελε σε διαφορετικά σχολεία  Αρρένων και Θηλέων.

Αξίζει να αναφέρω ότι την εποχή εκείνη όταν φοιτούσα στην πρώτη και στη δεύτερη τάξη του Γυμνασίου, το εξατάξιο Γυμνάσιο Γρεβενών ήταν μικτό, μετά χωρίστηκε σε Αρρένων και Θηλέων και αυτό είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργείται μια απόσταση ανάμεσα σε αγόρια και κορίτσια με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Η τραγωδία, όπως και στην αρχαιότητα είχε το ένα μέρος που ήταν οι διάλογοι αλλά και από το άλλο είχε και το χορό. Ο χορός από τα χρόνια των μεγάλων τραγωδών αποτελούσε την έκφραση του λαού. Ήταν η φωνή που παρεμβάλλονταν στους διαλόγους της σκηνής με στίχο, τραγούδι και με χορό. Τα χορικά στοιχεία αποτελούσαν ένα κρίκο ανάμεσα από το θεατή και τους διαλόγους.

Δεν θυμάμαι πόσα κορίτσια αποτελούσαν το χορό σ’ εκείνη την τραγωδία αν ήταν δώδεκα ή δεκαπέντε. Πάντως την όλη ευθύνη για τη διδασκαλία των χορικών εκείνης της χρονιάς την είχε, όπως ανάφερα και πριν, ο φιλόλογος καθηγητής του Λυκείου Θηλέων Φανούριος Βώρος. Είναι αλήθεια ότι ανάμεσα από τα παιδιά των διαλόγων και τις μαθήτριες των χορικών υπήρχε μια απόσταση γιατί η όλη δουλειά γινότανε αποσπασματικά στα δυο Λύκεια και μόνον τον τελευταίο μήνα οι δυο ομάδες, η ομάδα των διαλόγων και η ομάδα των χορικών πήραν συγκροτημένη και ενιαία μορφή.

Πέραν αυτών των δυο ομάδων υπήρχαν και κάποιοι μικρότεροι μαθητές της πρώτης, δεύτερης τάξης Γυμνασίου που συμμετείχαν ως βωβά πρόσωπα για τις ανάγκες της όλης παράστασης.

Όλη αυτή η ομάδα, που ξεκίνησε πριν τα Χριστούγεννα, άρχισε οργανωμένα και ενιαία να κάνει πρόβες στο φυσικό χώρο που είναι το Υπαίθριο θέατρο της πόλης μας πολύ αργότερα κοντά το Μάη μήνα. Στην αρχή μόνοι μας, χωρίς θεατές, εμείς και οι δυο καθηγητές μας. Όμως καθώς πλησίαζε το τέλος της σχολικής χρονιάς όλο και περισσότερο η όλη ομάδα είχε σταθεροποιηθεί στους ρόλους που απαιτούσε η τραγωδία αυτή.

Πριν την τελική παράσταση θυμάμαι ότι σε μια γενική πρόβα χωρίς κόσμο είχε έρθει στα Γρεβενά να δει την γενική μας πρόβα ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος Σωκράτης Καραντινός, μια σημαντική προσωπικότητα των γραμμάτων και τεχνών της εποχής εκείνης [4]. Οι εντυπώσεις του ήταν θετικές και ενισχυτικές για την ομάδα μας.

Ακολούθησε μια παράσταση με θεατές τους μαθητές και τις μαθήτριες των δυο Γυμνασίων και Λυκείων η οποία ενθάρρυνε την ψυχολογία όλων των παιδιών για το εγχείρημα αυτό.

Η τελική παράσταση στο κοινό είχε περιπέτεια. Δυο φορές αναβλήθηκε γιατί ο καιρός ήταν βροχερός. Τελικά καταφέραμε να παρουσιάσουμε τη δουλειά αυτή το βράδυ της 5ης Ιουλίου 1967! Ήταν μια όμορφη βραδιά! Το θέατρο κατάμεστο από κόσμο!  Για μένα ήταν μια θετική ενίσχυση στην ψυχολογία μου γιατί σε λίγο άρχιζε μια μελέτη για τις εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο!

Όμως δεν ξεχνώ και τον καθηγητή μου Κωνσταντίνο Τόλιο με τον οποίο αργότερα συμπορεύτηκα ως συνάδελφος στο 1^ο Λύκειο Γρεβενών. Το άρθρο αυτό το αφιερώνω στη μνήμη του, γιατί, εκτός των άλλων, μου έδωσε τότε την ευκαιρία να χαρώ ένα τέτοιο ρόλο, το ρόλο του Οδυσσέα, στην Εκάβη του Ευριπίδη και να εκφράσω τα λόγια εκείνα του μεγάλου τραγωδού, του  Ευριπίδη, που οι ιστορικοί τον αποκαλούν «Ο από σκηνής φιλόσοφος».

 

Αναφορές

[1] Κωνσταντίνος Τόλιος (Ντίνος) 

Ο Κωνσταντίνος Τόλιος γεννήθηκε το έτος 1934 και απεβίωσε το έτος 1996 σε ηλικία εξήντα δύο ετών! Σπούδασε κλασσική φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο,  εργάστηκε ως φιλόλογος στα Γυμνάσια και Λύκεια Γρεβενών και αργότερα σε σχολεία της Θεσσαλονίκης. Ήταν παντρεμένος με τη Βίκη Λαναρά, φιλόλογο καθηγήτρια στα Γρεβενά και απέκτησαν δυο παιδιά την Ελευθερία και τον Αχιλλέα.

Πολλά θα ήθελα να πω και να γράψω για την προσωπικότητα του καθηγητή μου σ’ εκείνα τα δύσκολα χρόνια, όχι γιατί μου εμπιστεύτηκε το ρόλο του Οδυσσέα στην Εκάβη του Ευριπίδη, σε εμένα, ένα παιδί του οικοτροφείου, χωρίς ή με καθόλου κοινωνική εμπειρία, όμως μελετηρού και εργατικού μαθητή, αλλά γιατί στη συνέχεια βίωσα την προσωπικότητά του ως συνάδελφος στο 1^ο Λύκειο Γρεβενών.

Ως μαθητής, τον Ντίνο τον Τόλιο, δεν τον είχα σε κύρια μαθήματα αλλά σε κάποια δευτερεύοντα. Ήταν ο δάσκαλος εκείνος ο οποίος κατάφερνε και κρατούσε την τάξη σε μια παιδαγωγική εγρήγορση με σχετική αυστηρότητα που για τους μαθητές με ενδιαφέροντα δεν αποτελούσε πρόβλημα. Θα έλεγα με βεβαιότητα ότι μέσα σε εκείνο το κλίμα της δεκαετίας του εξήντα, όπου το σχολείο ήταν άκρως επιλεκτικό και με μεθόδους διδασκαλίας δασκαλοκεντρικές, και με κυρίαρχη παιδαγωγική αρχή την αρχή του Μπιχεβιορισμού, ο Ντίνος ο Τόλιος κινήθηκε με υπεύθυνη παιδαγωγική ευαισθησία και με επιστημονικό λόγο.

Εκείνο όμως που αξίζει να ειπωθεί είναι η προσπάθεια που κατέβαλε να οργανώσει πολλές θεατρικές παραστάσεις, όπως την Εκάβη για την οποία μίλησα ανωτέρω, και να διδάξει θεατρικό ήθος και υποκριτική τέχνη σε παιδιά της περιοχής των Γρεβενών και να δημιουργήσει ένα κλίμα προσέγγισης του αρχαίου λόγου στην κοινωνία των Γρεβενών, κάτι πολύ σημαντικό, όταν κανείς σκεφτεί τις συνθήκες εκείνες που επικρατούσαν στην περιοχή μας.

Όμως δεν παραλείπω ότι ως συνάδελφος πλέον με τον Ντίνο, είχα πάρα πολλές  συνομιλίες για σοβαρά θέματα ιστορίας καθώς και τέχνης μαζί του οι οποίες για μένα έμειναν και παραμένουν αλησμόνητες.

Η περίοδος εκείνη αξίζει να γραφεί και να αξιολογηθεί με τα σημερινά δεδομένα και να μην περάσει στη λησμονιά και στην απαξίωση, όπως γίνεται και σε πολλά άλλα θέματα.

[2] Φανούριος Βώρος 

Ο Φανούριος Βώρος με καταγωγή από την Κεφαλονιά, ήταν φιλόλογος καθηγητής στο Λύκειο και Γυμνάσιο Θηλέων με σημαντική διαδρομή στην εκπαίδευση. Παντρεμένος με τη Θεοδώρα Ζωγράφου φιλόλογο καθηγήτρια στο Γυμνάσιο και Λύκειο Θηλέων με καταγωγή από τη Σιάτιστα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Φ. Βώρος αργότερα υπηρέτησε στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο όπου συνέβαλε με τις προτάσεις του στη σημαντική μεταρρύθμιση που συντελέστηκε στα σχολεία τη δεκαετία του 1980.

[3] Εκάβη 

Η τραγωδία Εκάβη του Ευριπίδη διδάχτηκε για πρώτη φορά το έτος 427 π. Χ. στην αρχαία Αθήνα. Ήταν μια χρονιά που αξίζει να αναφερθεί γιατί την εποχή εκείνη εξελίσσονταν ο τριακονταετής πόλεμος ανάμεσα στη Σπάρτη και στην Αθήνα(431 π.Χ. – 404 π. Χ.) με νικήτρια τη Σπάρτη. Ακόμα το έτος της διδαχής της Εκάβης βρίσκεται στην εξέλιξη του φρικτού λιμού (430 π. Χ. – 426 π.Χ.) κατά τον οποίον πέθανε ο μεγάλος ηγέτης των Αθηναίων ο Περικλής το 429 π. Χ. Μέσα λοιπόν σε μια τέτοια ατμόσφαιρα και σε μια τέτοια πολιτική σύγχυση ο μεγάλος τραγωδός Ευριπίδης ανεβάζει στο κοινό των Αθηναίων την Εκάβη. Μέσα από το έργο αυτό που αναφέρεται στη σκληρή συμπεριφορά των Ελλήνων νικητών του Τρωικού πολέμου απέναντι στου Τρώες αιχμαλώτους ο Ευριπίδης μιλά για τα ανθρώπινα  πάθη, μιλά για την οργή, τη θλίψη και για την εκδίκηση…

[4] Σωκράτης Καραντινός

Σημαντική προσωπικότητα των Γραμμάτων και Τεχνών στο πανελλήνιο, ο οποίος υπήρξε κατά την περίοδο 1961 – 1967 ο πρώτος καλλιτεχνικός διευθυντής του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (Κ.Θ.Β.Ε.). Σπουδαία μορφή της σκηνικής τέχνης ο οποίος σκηνοθέτησε και την πρώτη παράσταση του θεάτρου αυτού, τον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή, το καλοκαίρι του 1961. Επιστολές του Καραντινού φυλάσσονται στο αρχείο της Βίκης Λαναρά – Τόλιου οι οποίες μαρτυρούν τη σχέση του Ντίνου Τόλιου με το Σωκράτη Καραντινό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η επιστολή του σπουδαίου αυτού προσώπου με την οποία παραιτείται από τη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή στις 10 Ιουνίου του 1967. Προς τιμήν του στη Μονή Λαζαριστών η σκηνή του Κ.Θ.Β.Ε φέρει τιμητικά το όνομά του, καθώς επίσης υπάρχει προς τιμήν του δρόμος στην περιοχή της Μενεμένης που φέρει το όνομα Σωκράτης Καραντινός.

[5] Ρόλοι με διάλογο:

Εκάβη: Χαρούλα Καρτσιούνη 

Πολυξένη: Αλεξάνδρα Παπανικολάου

Αγαμέμνων: Δημήτριος Μίμης

Οδυσσέας: Κων/νος Δόρτσιος

Ταλθύβιος: Δημήτριος Λιάκος

Πολυμήστορας: Βύρων Μπόγκιας

 

Φωτογραφικό υλικό

 

Ο Κων/νος Τόλιος στη σύντομη εισαγωγική ομιλία του για το θέμα της Εκάβης στο κοινό το βράδυ της 5/7/1967

 

Μετά το τέλος της παράστασης μια αναμνηστική φωτογραφία.
Εμφανίζεται το σύνολο των παιδιών κι ακόμα: Ο Μητροπολίτης Γρεβενών Χρυστόστομος, ο Νομάρχης Γρεβενών Αργυριάδης Αργύριος, ο Δήμαρχος Γρεβενών Ζγώνης Αλέξανδρος, ο Λυκειάρχης του Λυκείου Αρρένων Κοσμάς Ηλίας, ο φιλόλογος Κων/νος Τόλιος, ο φιλόλογος Βώρος Φανούριος, ο θεολόγος καθηγητής Παπαδημητρίου Ιωάννης και η Δ/ντρια του Γυμνασίου Θηλέων Μητσιούλη

 

Από αριστερά: Βζούκα Θεολογία, Καρτσιούνη Χαρούλα, Τόλιος Κων/νος, Παπανικολάου Αλεξάνδρα, Μίμης Δημήριος, Δόρτσιος Κων/νος κι ο μικρός Σωτήρης Ζιώγας.

 

(Οι φωτογραφίες είναι από το οικογενειακό αρχείο του Κωνσταντίνου Τόλιου)

Βασιλεία Ελβετίας

Μάιος 2026