Μήπως, τελικά, όταν απογυμνώσουμε την κάθε τελετουργία από περιττά στοιχεία οδηγεί στο αρχέγονό της νόημα; Στην απέλπιδα απόπειρα του ανθρώπου να γευτεί κάτι κρυμμένο;

Όταν, πριν από κάποια χρόνια, ασχολήθηκα με τη συλλογή και ταξινόμηση υλικού για το βιβλίο μου Καφές: ένα Αραβικό παραμύθι, παρατήρησα κάτι που με εντυπωσίασε: σχεδόν όλες οι μυητικές τελετές στον κόσμο, από τα βάθη της αρχαιότητας μέχρι σήμερα, περιλαμβάνουν τη βρώση ή την πόση μιας ιδιαίτερης ουσίας. Μια τροφή, ένα ποτό, ή ένα υγρό που ραντίζει το σώμα. Η πράξη αυτή δεν λειτουργεί μόνο ως εξωτερικό σύμβολο. Ενεργοποιεί, κατά έναν τρόπο, την ψυχή και το σώμα – και ίσως να κρύβει εντός της μια υπόσχεση: ένωση με το Θείο, μετάβαση σε άλλη κατάσταση συνείδησης, ή απλώς κάθαρση.

Ανάμεσα στις ποικίλες ουσίες που συνήθως υπάρχουν στη φύση ελεύθερες, τα μανιτάρια κατέχουν μια θέση μοναδική. Δεν είναι φυτά ούτε και ζώα. Ξεφυτρώνουν σε τόπους υγρούς, σκιερούς, μυστικούς. Είναι θησαυροί που αν δεν τους γνωρίζεις μπορεί να σε σκοτώσουν. Όμως όποιος τους αγαπήσει, όποιος τους αναγνωρίσει, κερδίζει ένα δώρο από τη φύση.

Στις μυθολογίες των λαών, τα μανιτάρια εμφανίζονται ως τροφή των θεών – μερικές φορές, ως μεταβιβαστές θεϊκής γνώσης. Οι Σαμάνοι της Σιβηρίας κατανάλωναν το Amanita muscaria για να περάσουν στο “άλλο πεδίο”, να συνομιλήσουν με τα πνεύματα. Στους Αζτέκους, τα λεγόμενα teonanácatl (μανιτάρια των θεών), προκαλούσαν οράματα μέσα από τα οποία οι μύστες καθοδηγούνταν σε αποφάσεις ζωής ή θανάτου.

Ανάλογα, στον ελληνικό κόσμο, ο Διόνυσος – θεός του κρασιού, της έκστασης, της μεταμόρφωσης και της υπέρβασης των ορίων – ενσαρκώνει την εμπειρία του “εκτός εαυτού”, την κατάσταση εκείνη που οδηγεί πέρα από τη λογική. Στις Βάκχες του Ευριπίδη, η θεϊκή μέθη οδηγεί σε αποθέωση αλλά και σε καταστροφή. Από το ένα μέρος οι Βάκχες, έξαλλες, αλλοπαρμένες και εκτός εαυτού και απέναντι ο Πενθέας, ορθολογιστής αλλά και αδύναμος να δει με τα μάτια της μύησης, διαμελίζεται από τις ίδιες τις γυναίκες της πόλης του. Η υπερφυσική δύναμη των γυναικών και η όλη κατάστασή τους μαρτυρούν πως στα διονυσιακά δρώμενα υπήρξε κατανάλωση μανιταριών ή άλλων φυσικών ψυχοτρόπων. Μάλιστα ο Ρόμπερτ Γκρέιβς στο βιβλίο του Η τροφή των Θεών ονομάζει και το είδος του μανιταριού που αυτές κατανάλωναν.

Στον Όμηρο, η θεϊκή τροφή εμφανίζεται ήδη στη Νέκυια: ο Οδυσσέας χρειάζεται μια τελετουργική πράξη με μαγικά βότανα, αίμα και κρασί για να επικοινωνήσει με τον κάτω κόσμο. Στους Ορφικούς Ύμνους, η βρώση, η μέθη και η όραση ταυτίζονται με το πέρασμα σε άλλο πεδίο ύπαρξης: οι Ορφικές τελετουργίες φαίνεται πως εμπεριείχαν ανάμειξη φυτών με ψυχοτρόπο δράση για να επιταχύνουν την εμπειρία του θείου.

Ό,τι ενώνει όλες αυτές τις παραδόσεις είναι η πίστη πως η φύση, μέσα από μια απλή βρώση, μπορεί να γίνει όχημα αποκάλυψης. Είτε με μανιτάρι, είτε με κρασί, η κάτι άλλο μπορεί να γίνει σύμβολο μεταμόρφωσης και όχημα για είσοδο στο επέκεινα.

Η τροφή ανέκαθεν υπήρξε το μέσο ένωσης με το ιερό. Ο Πλάτων μιλούσε για το συμπόσιο ως πράξη όχι μόνο κοινωνική αλλά και γνωσιακή. Οι αρχαίοι Έλληνες, στα Ελευσίνια Μυστήρια, κατανάλωναν τον κυκεώνα – ένα ποτό που πιθανώς περιείχε παραισθησιογόνες ουσίες. Οι πιστοί της Δήμητρας και της Περσεφόνης ήλπιζαν έτσι να βιώσουν τη μετάβαση από τη ζωή στον θάνατο και αντίστροφα. Τροφή και αποκάλυψη πήγαιναν χέρι χέρι.

Σήμερα, τα περισσότερα από αυτά έχουν ξεχαστεί ή εξοβελιστεί ως δεισιδαιμονίες. Κι όμως, τα ίχνη τους παραμένουν. Το δείπνο αγάπης των πρώτων Χριστιανών θυμίζει το κοινό συμπόσιο των αρχαίων. Οι συμμετέχοντες τρώνε όλοι μαζί. Κοινή τροφή, κοινή εμπειρία. Σαν απόηχος μιας εποχής που η βρώση συγκεκριμένης τροφής ήταν μέσο μύησης. Δεν είναι τυχαίο πως σε πολλές θρησκείες, από τον χριστιανισμό μέχρι τις αφρικανικές λατρείες, η βρώση κάποιου εμβληματικού στοιχείου (σώμα, αίμα, καρπός) σηματοδοτεί συμμετοχή στη θεία ουσία.

Επιστρέφοντας στα μανιτάρια, συνειδητοποιώ πως αυτά είναι κάτι περισσότερο από απλές τροφές. Είναι οργανισμοί που, ανάλογα με το είδος, μπορούν να μας θρέψουν, να μας σκοτώσουν, ή να μας μεταμορφώσουν. Η εμπειρία της μανιταροσυλλογής είναι από μόνη της μια τελετουργία. Το σκύψιμο στο έδαφος, το ψάξιμο με προσοχή, η αναγνώριση, η διαλογή. Υπάρχει φόβος αλλά και χαρά.

Διακρίνουμε, βέβαια και το άλλο πρόσωπο. Τα δηλητηριώδη μανιτάρια, αυτά που προκαλούν παραισθήσεις, εμετούς, τρόμο, έως και οδυνηρό θάνατο. Αλλά μήπως και αυτά δεν είναι μέρη της αποκάλυψης; Δεν αποκλείεται η αλήθεια να βρίσκεται εκεί όπου αρχικά αισθανόμαστε απώθηση. Γιατί όπως είπε κάποιος: “η αλήθεια είναι φρικτή – αλλά αληθινή”.

Όταν ο άνθρωπος έμαθε να ξεχωρίζει τους καλούς από τα κακούς αμανίτες, έκανε ένα σημαντικό βήμα. Έγινε ο ίδιος ιερέας της τροφής του. Άρχισε να μαντεύει και να επικαλείται. Και τα μανιτάρια, χωρίς φωνή, χωρίς ρίζες, χωρίς άνθη, του ψιθύρισαν μυστικά που ακόμη δεν έχουμε αποκρυπτογραφήσει πλήρως.

Τα μανιτάρια, τελικά, δεν είναι ούτε απλώς τροφή, ούτε απλώς δηλητήριο. Είναι ένας καθρέφτης. Ανάλογα με το ποιος τα πλησιάζει, και με τι πρόθεση, αντανακλούν ό,τι κουβαλά μέσα του ο καθένας. Για κάποιους είναι γαστρονομική εμπειρία. Για άλλους, μύηση. Για λίγους, αποκάλυψη. Και για ελάχιστους, επιστροφή.

Όμως, ας βαδίσουμε στα ξέφωτα και στα δάση των Γρεβενών, μια γη όπου η παράδοση της μανιταροσυλλογής είναι βαθιά ριζωμένη στις καρδιές των ανθρώπων. Εκεί, στους πυκνούς ορεινούς βιότοπους, οι μανιταροσυλλέκτες ξέρουν να διαβάζουν τη σιωπηλή γλώσσα των μανιταριών, σεβόμενοι το μυστήριο και τη ζωή που κρύβουν. Τα Γρεβενά δεν είναι μόνο τόπος φυσικής ομορφιάς, αλλά και ένας ζωντανός θρύλος που διασώζει τη σοφία των προγόνων – είναι μια γέφυρα ανάμεσα στη φύση και τον άνθρωπο, όπου κάθε μανιτάρι κρύβει μια ιστορία μύησης.

Τα Γρεβενά αποτελούν έναν τόπο με βαθιά ριζωμένη παράδοση στη μανιταροσυλλογή, συνδυάζοντας φυσική ομορφιά, πολιτιστική κληρονομιά και γαστρονομική δημιουργία. Η περιοχή φιλοξενεί πλήθος ειδών άγριων μανιταριών, τα οποία αποτελούν βασικό στοιχείο της διατροφής και της λαογραφίας των κατοίκων. Η συλλογή τους, οι παραδοσιακές συνταγές και οι τοπικές ονομασίες εντάσσονται σε μια ζωντανή παράδοση που διατηρείται και εξελίσσεται.

Η πόλη των Γρεβενών έχει αναγνωριστεί ως “πόλη των μανιταριών” και φιλοξενεί σημαντικές εκδηλώσεις, όπως την Πανελλήνια Γιορτή Μανιταριού, που προσελκύει επισκέπτες από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό. Επιπλέον, λειτουργεί το πρώτο Μουσείο Μανιταριών στην Ελλάδα και το Πάρκο των Μανιταριών, ενώ το Επιμελητήριο Γρεβενών διοργανώνει σεμινάρια για τη συλλογή αυτοφυών μανιταριών.

Αλλά ας περπατήσουμε, ψάχνοντας σε μουσκεμένες πλαγιές και υγρά ξέφωτα για μυητικά μανιτάρια. Ας διαβούμε ανάλαφρα πάνω στα χνάρια που άφησαν οι μυθολογικές αναφορές: οι Κένταυροι, οι Λαπίθες, ο Ιξίων, ο Νέσσος, ο Τάνταλος, ο Περσέας, ο Φορωνέας, ο Πειρίθοος, η Μήδεια. Κι ας γευτούμε τον Αμανίτη τον Μυγοκτόνο και τον Παναίολο τον Ψυχοειδή. Ίσως τότε να δούμε τον Μεξικάνο θεό Τλάλοκ, στεφανωμένο με φίδια, να κρατά στα χέρια του κεραυνό και να πλαισιώνεται με νερά και φρύνους. Ίσως ακούσουμε τη σουσουράδα να σφυρίζει ερωτικά, καθώς η Μήδεια την περιστρέφει πάνω από έναν φλεγόμενο τροχό προσπαθώντας να γοητεύσει τον Ιάσονα. Ίσως παρακολουθήσουμε τον Σαμψών και τις τριακόσιες αλεπούδες με τις φλεγόμενες ουρές τους…

Και καθώς ο ποιητής και ιστορικός Ρόμπερτ Γκρέιβς θα μας συστήνει το ζεύγος Γουάτσον, θα τους ακούσουμε να μας διηγούνται τις εμπειρίες τους από τη συμμετοχή στην μυητική τελετή των Ινδιάνων Μασατέκων, στην επαρχία Οαχάκα του Μεξικού, όπου – εκεί κάπου στο 1950 – γεύτηκαν τα μυητικά μανιτάρια.

Θα πιούμε κι εμείς κυκεώνα, αμβροσία και νέκταρ. Κι όπως θα βαδίζουμε στα ξέφωτα και στα δάση, αναζητώντας τα μυητικά μανιτάρια, ανάμεσα σε ιστορία, μύθο, χημεία, βοτανολογία, μυητική γνώση και έρευνα, πάντα και πίσω από όλα αυτά θα αναδεικνύεται ο Διόνυσος να μας ψιθυρίζει πως κάποτε ήμασταν όλοι μανιτάρια. Ή πως κάποτε, μανιτάρια θα γίνουμε.

Τάκης Γεράρδης

Συγγραφέας