Γράφει ο Κώστας Δόρτσιος

Διαβάζοντας ένα παλιό απόκομμα της εφημερίδας «Εθνικός Κήρυκας» της Αμερικής, θεώρησα καθήκον μου να γράψω αυτό το μικρό αφιέρωμα προς τον Εθνομάρτυρα Αιμιλιανό, καθόσον τις μέρες τούτες, ύστερα από 115 χρόνια, «γιορτάζει» ο τόπος μας τη μνήμη της σφαγής του Δεσπότη μας Αιμιλιανού καθώς και του διακόνου αυτού Δημητρίου Αναγνώστου και του αγωγιάτη αυτών Αθανασίου Φασούλα.

Αφορμή όπως ανάφερα είναι ένα «τριμμένο» και «κιτρινισμένο» απόκομμα της εφημερίδας αυτής το οποίο ανήκει στο προσωπικό αρχείο του συγχωριανού μου Αλεξάνδρου Κωτίτσα. Ο Αλέκος διαθέτει πλούσιο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό το οποίο πολλές φορές έχω αξιοποιήσει σε διάφορα άρθρα μου.

Πριν ακόμα προχωρήσω σε κάποια σχόλια και κάποιες κριτικές μου ιδέες θα ήθελα να πω ότι ο συντάκτης του άρθρου αυτού είναι ο Κωνσταντίνος Παπαφωτίου γιος του ιερέα Φωτίου από τη γραφική Καλλονή Γρεβενών. Την εποχή του 1911 ο μικρός Κωνσταντίνος βιώνει το γεγονός της δολοφονίας του Μητροπολίτη Αιμιλιανού με τον πατέρα του, τον Παπαφώτη. Ο μικρός Κωνσταντίνος αργότερα ξενιτεύτηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, όπου και έζησε όλη τη ζωή του. Από κάποιες πληροφορίες που είχα από το συνάδελφο Δημήτριο Βόβουρα, φιλόλογο καθηγητή, καταγόμενο από το χωριό του Παπαφώτη, έμαθα λίγα για τη βιογραφία του Κωνσταντίνου Παπαφωτίου. Τον περιέγραψε ως ένα μειλίχιο κι ευγενικό άνθρωπο, ο οποίος ερχότανε τακτικά από την Αμερική στη γενέτειρα πατρίδα του και συνομιλούσε με απλότητα αλλά και με πολλή γνώση με τους συγχωριανούς του. Ο Κωνσταντίνος Παπαφωτίου υπήρξε για ένα διάστημα και εκδότης της μεγάλης αυτής εφημερίδας!

*         *         *

Στο κείμενο αυτό το οποίο αποτελεί ένα αφιέρωμα για τα 54 χρόνια από την άγρια δολοφονία του Δεσπότη Αιμιλιανού δημοσιευμένο το έτος 1965, διαβάζουμε με μεγάλη λεπτομέρεια, αλλά και λιτότητα, τα γεγονότα εκείνης της εποχής, φθινόπωρο του 1911.

Το έτος 1961 εκδίδεται το βιβλίο του θεολόγου καθηγητή του Γυμνασίου Γρεβενών Ιωάννη Παπαδημητρίου με τίτλο: «Ο ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ (1877-1911)», όπου σήμερα μπορεί κανείς να διαβάσει με όλες τις λεπτομέρειες για τον μαρτυρικό θάνατο του Δεσπότη, του ιεροδιακόνου Δημητρίου Αναγνώστου και του αγωγιάτη αυτών Αθανασίου Φασούλα.

Διαβάζοντας το άρθρο του Κ. Παπαφωτίου δημοσιευμένο στον Εθνικό Κήρυκα τέσσερα χρόνια μετά, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι ο αρθρογράφος γνώριζε το βιβλίο αυτό γιατί παραθέτει τα γεγονότα με τη σειρά που κανείς τα διαβάζει στο βιβλίο του Ι. Παπαδημητρίου. Εκείνο όμως που έχει ιδιαίτερη σημασία, είναι ότι ο Κ. Παπαφωτίου, έζησε μικρό παιδί την εποχή εκείνη τον απόηχο του γεγονότος και δηλώνει:

« Ὀ γράφων ἐνθυμεῖται πώς ὅταν ἦλθεν ἡ εἲδησις, πολλοί τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου μου ἒκλαιον, ὁ δέ πατήρ μου – ἱερεύς Φώτιος – ἀπεφάσισεν ἀμέσως νά μεταβεῖ εἰς Γρεβενά καί λάβῃ μέρος εἰς τήν κηδείαν». 

Κάτι που ακόμα διαβάζουμε με ξεχωριστή σημασία, είναι η παράγραφος του άρθρου αυτού η οποία αναφέρεται στη στιγμή της ανεύρεσης των πτωμάτων:

 «Τά πτώματα τῶν Ἐθνομαρτύρων εὐρέθησαν ἒπειτα ἀπό ἐρεύνας ὁλίγων ἡμερῶν εἰς μίαν χαράδραν, ἡ κατάστασίς των δε ἐπεμαρτύρει ὄτι οἱ δολοφονηθέντες ὑπέστησαν φρικτά μαρτύρια εἰς τάς χείρας τῶν δολοφόνων»

Ο αρθρογράφος Κ. Παπαφωτίου αποκαλεί «Εθνομάρτυρες» και τους τρεις! Ο Μητροπολίτης Αιμιλιανός, ο πρώτος, «ὁ γλυκύς ὡς τό ἒαρ, ὁ νεαρός τήν ἡλικίαν, πολιός δἐ τήν σύνεσιν», όμως και ο Ιεροδιάκονος Δημήτριος Αναγνώστου καθώς και ο αγωγιάτης Αθανάσιος Φασούλας είναι κι αυτοί μάρτυρες που θυσιάστηκαν μαζί με τον ηρωικό και γενναίο Μητροπολίτη και πρέπει πάντοτε η τοπική μας ιστορία να τους κρατά στη θύμησή της. Τα τρία χωριά, Δεσπότης (Σνίχοβο), Αιμιλιανός (Γκριντάδες) και Διάκος (Λιμπίνοβο) τιμούνε  με τα ονόματά τους το Δεσπότη Αιμιλιανό καθώς και τον ιεροδιάκονο Δημήτριο Αναγνώστου ο οποίος κατάγονταν από το χωριό Λιμπίνοβο. Δεν γνωρίζω όμως για τη μνήμη του αγωγιάτη Αθανασίου Φασούλα τι ακριβώς του απέδωσε η τοπική μας ιστορία.

Ας διαβάσουμε στη συνέχεια το ενδιαφέρον αυτό άρθρο το οποίο απευθύνθηκε σε ένα ευρύτερο κοινό της ομογένειας στην Αμερική και όχι μόνο.

Η 54η επέτειος

της δολοφονίας του Μητροπολίτου Αιμιλιανού

(Από τον Εθνικό Κήρυκα το έτος 1965 [1] )

Συμπληρώνονται 54 χρόνια ἀπό τῆς ἡμέρας πού ὁ Μητροπολίτης Αἰμιλιανός Λαζαρίδης ἔπιπτε θύμα τῆς Τουρκικῆς θηριωδίας. Ἕλλην και Χριστιανός μέχρι βαθέων τῆς ψυχῆς του, δεν ἦτο δυνατόν ἤ να γίνῃ ὁ στόχος τοῦ τρομεροῦ μισέλληνος Μπεκήρ Ἀγᾶ, διοικητοῦ Γρεβενῶν, ὅστις εἶχε λάβει τἠν ἀπόφασιν νἀ δολοφονήσῃ τόν ἄξιο Ἓλληνα Δεσπότην.

Ὁ Μπεκήρ Ἀγᾶς ἐμίσει θανασίμως τόν Μητροπολίτην Αἰμιλιανόν διά το θάρρος του πού τόν διέκρινε καί τήν ἀφοσίωσίν του εἰς τήν ἐξυπηρέτησιν τοῦ ποιμνίου του.

Κάποτε ὁ Ἓλλην χωροφύλαξ τῆς Τουρκικῆς Χωροφυλακῆς κ. Ψωμιάδης μαζί μέ ἄλλους χωροφύλακες ἔφερεν εἰς τά Γρεβενά δέσμιον τόν καλόν ἱερέα τῆς Κοινότητος Φιλιππαίων Γρεβενῶν Παπαθανάσιον Οἰκονόμου. Εἰς τήν εἲσοδον τῆς πόλεως Γρεβενῶν, συνήντησε τούς Νικόλαον Κουσίδην καί Ζήσην Βέρρον συνεργάτας του Μητροπολίτου μέ τούς ὁποίους καί εἰδοποίησε περί τῆς συλλήψεως τοῦ ἱερέως. Τήν ἑπομένην ἡμέραν, πρωΐ – πρωΐ ὁ Μητροπολίτης ἐπεσκέφθη τά Γραφεῖα τοῦ Μπεκήρ Ἀγᾶ εἰς τόν ὁποῖον ὡμίλησεν μέ ἐντονο ὓφος:

-Τί τόν κρατᾶς τον παπᾶ; Άν ἔκανε κάτι τότε ἐγώ ἔχω τό δικαίωμα νά τόν δικάσω καί ὄχι ἐσύ. Σέ συμβουλεύω να παύσῃς νά βασανίζης τούς χριστιανούς μου.

Ἡ θαρραλέα αὐτή στάσις τοῦ Μητροπολίτου Αἰμιλιανοῦ ἡ ὁποία ἐπεδείχθη πολλάκις ἐξηρέθησε τόν Μπεκήρ Ἀγᾶ τόσον ὣστε νά λάβῃ τήν τελικήν ἀπόφασιν τῆς δολοφονίας τοῦ Μητροπολίτου Αἰμιλιανοῦ.

Διάφοροι κληρικοί καί λαϊκοί σύμβουλοι τοῦ Μητροπολίτου συνεβούλευσαν τοῦτον νά μή ἐξέλθῃ εἰς περιοδείαν ὡς εἶχεν ἀποφασίσει, ἀλλ’ οὗτος ἀπήντησεν:

-Ὁ ποιμήν ὁ καλός τήν ψυχήν αὐτοῦ τίθησιν ὑπέρ τῶν προβάτων.

Καί εἰς ἐρὠτησίν των:

-Καλά τόν ἐαυτόν σου δέν τόν ὑπολογίζεις, τάς ἀδελφάς σου ὃμως δέν τἀς ἀγαπᾶς;

Καί ἐκεῖνος ἀπήντησεν:

-Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδείς έχει, ἴνα τις τήν ψυχήν αυτοῦ θῆναι ὑπέρ τῶν φίλων αὐτοῦ.

Τήν Παρασκευήν, 30ήν Σεπτεμβρίου, 1911, ἀφοῦ παρέλαβε τόν διάκονόν του Δημήτριον Άναγνώστου, ἀνεχώρησε τάς ἀπογευματινάς ὥρας διά τό χωρίον Σνίχοβον (σημερινόν Δεσπότην), πρό δέ τῆς ἀναχωρήσεώς του παρέδωσεν εἰς τήν ἀδελφήν του Δόμναν ἐπιστολήν πρός τόν ἀδελφόν του Δημήτριον μέ τήν ἐντολήν νά ταχυδρομηθῇ ἒπειτα ἀπό τρεῖς ἡμέρας.

Τό πρωΐ τοῦ Σαββάτου ἐλειτούργησεν εἰς τόν ἱερόν Ναόν τοῦ Ἁγίου Γεωργίου τοῦ χωρίου Σνιχόβου καί ἐκύρηξε τόν Θεῖον Λόγον. Τό ἀπόγευμα ὡς εἶχεν ἀποφασίσει παρά τάς παρακλήσεις τῶν χωρικῶν νά μείνῃ εἰς τό χωρίον των, ξεκίνησε διά τό χωρίον Γκριντάδες (σημερινόν Αἰμιλιανός) συνοδευόμενος ἀπό τόν διάκονόν του Δημήτριον καί τόν Ἀθανάσιον Φασούλαν, κάτοικον τοῦ Σνιχόβου, ὁ ὁποῖος εἶχεν ἀναλάβει τά καθήκοντα ὁδηγοῦ.

Οἱ κάτοικοι τῶν Γκριντάδων εἰς μάτην ἀνέμενον τόν Δεσπότην των. Καί ὄταν πλέον παρῆλθον ὧραι ἀπό τῆς ἀναχωρήσεώς του ἐκ Σνιχόβου, ἐθορυβήθησαν καί ἀπέστειλον εἰς Σνίχοβον δύο ἀπεσταλμένους νά μάθουν τί συνέβαινε. Μερικοί τῶν κατοίκων ἒσπευσαν νά ἐρευνήσουν τήν περιφέρειαν μεταξύ Σνιχόβου καί Γκριντάδων καί εὗρον μόνον τά ἂλογα τά ὁποῖα μετέφερον τήν Μητροπολιτικήν συνοδείαν.

Τά πτώματα τῶν Ἐθνομαρτύρων εὐρέθησαν ἒπειτα ἀπό ἐρεύνας ὁλίγων ἡμερῶν εἰς μίαν χαράδραν, ἡ κατάστασίς των δε ἐπεμαρτύρει ὄτι οἱ δολοφονηθέντες ὑπέστησαν φρικτά μαρτύρια εἰς τάς χείρας τῶν δολοφόνων.

Ἡ κηδεία του ἐγένετο πάνδημος, Ἀρχιερεῖς γειτονικῶν Μητροπόλεων, ἱερεῖς ὅλων τῶν χωρίων τῆς Μητροπόλεως Γρεβενῶν καί ἂλλων ἐπαρχιῶν ἒλαβον μέρος εἰς τήν κηδείαν. Ὀ γράφων ἐνθυμεῖται πώς ὅταν ἦλθεν ἡ εἲδησις, πολλοί τῶν κατοίκων τοῦ χωρίου μου ἒκλαιον, ὁ δέ πατήρ μου – ἱερεύς Φώτιος – ἀπεφάσισεν ἀμέσως νά μεταβεῖ εἰς Γρεβενά καί λάβῃ μέρος εἰς τήν κηδείαν.

Εἰς τήν κηδείαν ἒλαβον μέρος οἱ Μητροπολῖται Κοζάνης Φώτιος, ὁ Σισανίου καί Σιατίστης Ἱερόθεος καί ὁ Καστορίας Γερμανός.

Ἐπικηδείους ἐξεφώνησαν οἱ Μητροπολῖται Κοζάνης και Σισανίου και Σιατίστης ὡς καί οἱ κ.κ. Ἀθανάσιος Γάγαλης διευθυντής τῆς Ἀστικῆς Σχολῆς Γρεβενῶν καί ὁ πρώην Δήμαρχος τῶν Γρεβενῶν κ. Κουσίδης.

Ὁ λόγος τοῦ Μητροπολίτου Κοζάνης Φωτίου ἦτο ἕνα φρικτόν κατηγορητήριον έναντίον τῶν δολοφόνων τοῦ ἀειμνήστου Μητροπολίτου Γρεβενῶν Αἰμιλιανοῦ εἰς ἐπήκοον τῶν Τούρκων.

*        *       *

            Ἡ λαϊκή μοῦσα ἒψαλε τό χρέος της πρός τήν ὡραίαν μορφήν τοῦ  Ἐθνομάρτυρος Αἰμιλιανοῦ μέ τό κάτωθι ἂσμα:

Τρία πουλάκια κάθονταν στή ράχη στο λημέρι,

            Τὂνα τηράει τά Γρεβενά, τ’ ἂλλο κατά τό Σπήλιο

            Τό τρίτο τό καλλίτερο μοιρολογάει και λέει:

            Ἀδέλφια μου τί νἂγινεν ὁ Θεῖος μας Δεσπότης,

            Μήτε στό Σπήλιο φάνηκε μήτε καί στούς Γκριντάδες

            Μᾶς εἶπαν, πέρα πέρασε, καί πῆγε μέσ’ στό δάσος

            Κι ἐκεῖ τόν πιάσαν τά σκυλιά, τόν κάνανε κομμάτια

            Κι ἕνας Γραικός σἀν τἂκουσε πολύ τοῦ βαρυοφάνη

            Πῆρε τό μαῦρο ἂτι του κι ἐπῆγε νά τόν εὕρῃ

            Τρέχει λαγκάδια καί γκρεμούς λάκκους καί μονοπάτια

            Τρία μερόνυχτα γυρνά, μά δίχως νά τόν εὕρῃ

            Κι ἐκεῖ στό λόφο ποῦ ἢτανε πάνω στό κορφοβούνι

            ἀκούστηκε ἀπό μακρυά φωνή σάν πεθαμένου,

            Ἒ καβαλάρη, πού εἶσ’ αὐτοῦ ψηλά στό κορφοβούνι

            Κατέβα στό γκρεμό νά δῇς τό γέρο τό Δεσπότη

            Πῶς τόν σκοτῶσαν τά σκυλλιά τόν κάνανε κομμάτια.

            Πέρασε στράτα μακρυνή καί βρέθηκε στό λάκκο

            Εἶδε τό ἅγιο λείψανο στό χῶμα ξαπλωμένο

            Προσκύνησε μ’ εὐλάβεια καί τοὒβαλε στεφάνι

            Και τὂφερε στά Γρεβενά μέ κλάματα, μέ δάκρυα.

 

Κ. Παπαφωτίου

1965

         

[1]  Εθνικός Κήρυξ:  Ελληνική εφημερίδα της Αμερικής που ιδρύθηκε στο 1915 στη Νέα Υόρκη και εκδίδεται μέχρι και σήμερα.

[2] Κ. Παπαφωτίου: Είναι ο συντάκτης του άρθρου αυτού και όπως αναφέρει στο κείμενο ήταν ο γιός του ιερέα Φωτίου.